วิธีดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่บ้านให้ปลอดภัย ลดแผลกดทับ และภาวะแทรกซ้อน

ผู้ป่วยติดเตียงดูแลอย่างไร? เป็นคำถามที่หลายครอบครัวต้องเผชิญเมื่อคนที่เรารักไม่สามารถช่วยเหลือตัวเองได้เหมือนเดิม การดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่บ้านไม่ใช่เพียงการให้อาหารหรือเปลี่ยนผ้าอ้อม แต่ต้องดูแลทั้งร่างกาย จิตใจ การเคลื่อนไหว การขับถ่าย และสภาพแวดล้อมรอบตัวผู้ป่วย

หากได้รับการดูแลอย่างเหมาะสมและสม่ำเสมอ จะช่วยลดความเสี่ยงของปัญหาที่พบได้บ่อย เช่น แผลกดทับ การติดเชื้อ การสำลัก ท้องผูก กล้ามเนื้อลีบ และการพลัดตกหกล้ม

บทความนี้ DoolaD สรุปแนวทางสำคัญสำหรับญาติและผู้ดูแล เพื่อให้สามารถดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่บ้านได้อย่างปลอดภัยมากขึ้น

1. ผู้ป่วยติดเตียงคือใคร?

ผู้ป่วยติดเตียง คือ ผู้ที่มีข้อจำกัดในการเคลื่อนไหวหรือไม่สามารถลุกขึ้นเดินและช่วยเหลือตนเองในการทำกิจวัตรประจำวันได้ตามปกติ อาจเกิดจากโรคหลอดเลือดสมอง อุบัติเหตุ โรคทางระบบประสาท ภาวะทุพพลภาพ หรือโรคเรื้อรังบางชนิด

ผู้ป่วยแต่ละคนมีความต้องการแตกต่างกัน ดังนั้นการดูแลควรปรับให้เหมาะกับโรค อายุ ความสามารถในการเคลื่อนไหว และคำแนะนำของทีมสุขภาพ

9 วิธีดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่บ้าน

1. เปลี่ยนท่าและจัดท่านอนอย่างเหมาะสม
การนอนอยู่ท่าเดิมเป็นเวลานานทำให้เกิดแรงกดบริเวณปุ่มกระดูก เช่น ก้นกบ สะโพก ส้นเท้า และข้อศอก ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อแผลกดทับ

ผู้ดูแลควร

* เปลี่ยนหรือปรับท่าผู้ป่วยอย่างสม่ำเสมอ
* ใช้หมอนหรืออุปกรณ์ช่วยกระจายแรงกดตามความเหมาะสม
* ตรวจบริเวณที่มีแรงกดทับเป็นประจำ
* ดูแลผ้าปูที่นอนให้เรียบ แห้ง และสะอาด
* หลีกเลี่ยงการลากตัวผู้ป่วยไปกับที่นอน

แนวทางของกรมอนามัยระบุถึงการประเมินผิวหนัง การเปลี่ยนท่า และการใช้อุปกรณ์ช่วยลดแรงกดเพื่อป้องกันแผลกดทับ

**หมายเหตุ:** การเปลี่ยนท่าทุก 2 ชั่วโมงเป็นแนวทางที่ใช้กันในบางกรณี แต่ความถี่ควรปรับตามสภาพผิวหนัง ความเสี่ยง และแผนการดูแลของผู้ป่วยแต่ละราย

2. ดูแลผิวหนัง ป้องกันแผลกดทับ
แผลกดทับเป็นหนึ่งในภาวะแทรกซ้อนสำคัญของผู้ป่วยที่เคลื่อนไหวได้น้อย

ควรตรวจผิวหนังบริเวณ

* ก้นกบ
* สะโพก
* หลัง
* ข้อศอก
* ส้นเท้า
* บริเวณที่มีอุปกรณ์ทางการแพทย์กดทับ

หากพบรอยแดง บวม ร้อน เจ็บ ผิวหนังถลอก มีตุ่มพอง หรือเริ่มมีแผล ควรรีบประเมินและปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์
**ไม่ควรนวดแรง ๆ บริเวณที่มีรอยแดงหรือสงสัยว่าเป็นแผลกดทับ**
นอกจากนี้ควรรักษาผิวหนังให้สะอาดและแห้ง โดยเฉพาะหลังการขับถ่าย เพราะความเปียกชื้นสามารถทำให้ผิวหนังระคายเคืองและเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดแผลได้

3. ดูแลความสะอาดร่างกายและช่องปาก
ผู้ป่วยติดเตียงต้องพึ่งพาผู้ดูแลในการทำความสะอาดร่างกายหลายอย่างควร

* เช็ดตัวหรืออาบน้ำตามความเหมาะสม
* เปลี่ยนเสื้อผ้าเมื่อเปียกหรือสกปรก
* ทำความสะอาดบริเวณอวัยวะสืบพันธุ์หลังการขับถ่าย
* ดูแลช่องปากและฟันเป็นประจำ
* เปลี่ยนผ้าปูที่นอนเมื่อเปียกหรือสกปรก
* ทำความสะอาดอุปกรณ์ที่ใช้กับผู้ป่วยอย่างเหมาะสม

ผู้ดูแลควรล้างมือก่อนและหลังสัมผัสหรือให้การดูแลผู้ป่วย เพื่อลดความเสี่ยงในการนำเชื้อโรคเข้าสู่ผู้ป่วยและลดการแพร่กระจายเชื้อภายในบ้าน

4. ระวังการสำลักขณะรับประทานอาหาร
ผู้ป่วยบางรายมีปัญหาการกลืน โดยเฉพาะผู้ที่เคยเป็นโรคหลอดเลือดสมองหรือมีความผิดปกติของระบบประสาท
ขณะรับประทานอาหารควร

* จัดให้ผู้ป่วยอยู่ในท่านั่งหรือยกศีรษะให้เหมาะสม
* ป้อนอาหารช้า ๆ
* ให้ผู้ป่วยกลืนอาหารให้เรียบร้อยก่อนป้อนคำต่อไป
* หลีกเลี่ยงการป้อนอาหารขณะที่ผู้ป่วยง่วงมากหรือไม่รู้สึกตัวดี
* สังเกตอาการไอ สำลัก เสียงเปลี่ยน หรือหายใจผิดปกติ

หากผู้ป่วยสำลักบ่อย กลืนลำบาก หรือมีอาการผิดปกติขณะรับประทานอาหาร ควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์เพื่อประเมินการกลืนและวิธีให้อาหารที่เหมาะสม
กรมอนามัยแนะนำให้ผู้สูงอายุติดบ้านติดเตียงรับประทานอาหารในท่าที่เหมาะสม และหากเกิดการสำลักควรหยุดป้อนทันที

5. ใส่ใจอาหารและน้ำ
โภชนาการมีความสำคัญต่อการฟื้นฟูร่างกายและสุขภาพของผู้ป่วย
ควรจัดอาหารให้เหมาะกับ

* อายุ
* โรคประจำตัว
* ความสามารถในการเคี้ยวและกลืน
* ความต้องการพลังงาน
* ข้อจำกัดด้านอาหารที่แพทย์กำหนด

ผู้ป่วยที่มีโรคเบาหวาน โรคไต โรคหัวใจ หรือมีภาวะกลืนลำบาก อาจต้องได้รับการจัดอาหารเฉพาะบุคคล
หากผู้ป่วยรับประทานอาหารได้น้อยลง น้ำหนักลด หรือมีปัญหาการกลืน ควรปรึกษาทีมสุขภาพเพื่อประเมินภาวะโภชนาการ

6. ดูแลการขับถ่าย
ผู้ป่วยที่เคลื่อนไหวได้น้อยอาจมีปัญหาท้องผูก ปัสสาวะผิดปกติ หรือกลั้นปัสสาวะและอุจจาระไม่ได้
ผู้ดูแลควรสังเกต

* จำนวนครั้งที่ขับถ่าย
* ลักษณะของอุจจาระ
* สีและปริมาณปัสสาวะ
* อาการปวดหรือแสบขณะปัสสาวะ
* อาการท้องอืดหรือปวดท้อง

หากใช้ผ้าอ้อม ควรเปลี่ยนเมื่อเปียกหรือสกปรก และทำความสะอาดผิวหนังทุกครั้ง เพื่อป้องกันความอับชื้นและการระคายเคือง

7. กระตุ้นการเคลื่อนไหวตามความสามารถ
แม้ผู้ป่วยจะติดเตียง แต่ไม่ได้หมายความว่าต้องอยู่นิ่งตลอดเวลา
หากไม่มีข้อห้ามจากแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์ อาจช่วยผู้ป่วยทำกิจกรรมที่เหมาะสม เช่น

* ขยับแขนและขา
* เปลี่ยนท่านอน
* ฝึกนั่ง
* ฝึกทรงตัว
* ฝึกยืนหรือเดินตามความสามารถ

การเคลื่อนไหวอย่างเหมาะสมช่วยลดผลกระทบจากการนอนเป็นเวลานาน และช่วยรักษาความสามารถในการทำกิจกรรมต่าง ๆ ของผู้ป่วย
หากไม่แน่ใจว่าผู้ป่วยสามารถเคลื่อนไหวได้มากน้อยเพียงใด ควรปรึกษานักกายภาพบำบัดหรือบุคลากรทางการแพทย์ก่อน

8. จัดบ้านให้ปลอดภัย
บ้านที่ดีสำหรับผู้ป่วยติดเตียงควรช่วยลดความเสี่ยงต่อการตกเตียง การหกล้ม และอุบัติเหตุ
ควร

* จัดพื้นที่รอบเตียงให้โล่ง
* มีแสงสว่างเพียงพอ
* เก็บสายไฟให้เป็นระเบียบ
* ไม่วางสิ่งของกีดขวางทางเดิน
* ดูแลพื้นไม่ให้เปียกลื่น
* วางอุปกรณ์ที่จำเป็นไว้ในตำแหน่งที่หยิบใช้ได้ง่าย
* ตรวจสอบเตียงและอุปกรณ์ช่วยเหลือให้อยู่ในสภาพพร้อมใช้งาน

กรมอนามัยแนะนำให้จัดสิ่งของภายในบ้านให้เป็นระเบียบ เพิ่มแสงสว่าง และลดปัจจัยที่ทำให้เกิดการลื่นหรือหกล้ม

9. ดูแลจิตใจของผู้ป่วยและผู้ดูแล
การดูแลผู้ป่วยติดเตียงไม่ได้มีเพียงเรื่องร่างกาย
ผู้ป่วยอาจรู้สึกเหงา เบื่อ กังวล หรือรู้สึกว่าตนเองเป็นภาระของครอบครัว

ผู้ดูแลสามารถช่วยได้โดย

* พูดคุยกับผู้ป่วยเป็นประจำ
* รับฟังความรู้สึก
* ให้ผู้ป่วยมีส่วนร่วมในการตัดสินใจเรื่องที่ยังสามารถทำได้
* ชวนทำกิจกรรมที่เหมาะสม
* ให้กำลังใจ
* ไม่พูดหรือแสดงท่าทีทำให้ผู้ป่วยรู้สึกว่าตนเองเป็นภาระ

และสิ่งสำคัญไม่แพ้กันคือ **ผู้ดูแลต้องดูแลตัวเองด้วย** เพราะการดูแลผู้ป่วยติดเตียงต่อเนื่องเป็นเวลานานอาจทำให้เกิดความเหนื่อยล้าทั้งทางร่างกายและจิตใจ

อาการแบบไหนควรรีบพบแพทย์?

ผู้ดูแลควรรีบขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ หากผู้ป่วยมีอาการผิดปกติ เช่น

* หายใจลำบากหรือหอบเหนื่อย
* หมดสติหรือปลุกไม่ตื่น
* ชัก
* เจ็บหน้าอกรุนแรง
* แขนหรือขาอ่อนแรงเฉียบพลัน
* พูดไม่ชัดหรือมีความผิดปกติทางระบบประสาทเกิดขึ้นทันที
* สำลักรุนแรงและหายใจผิดปกติ
* ไข้ร่วมกับซึมหรืออาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว
* มีแผลกดทับที่ลุกลามหรือมีลักษณะติดเชื้อ
* ปัสสาวะน้อยลงอย่างผิดปกติหรือมีอาการเจ็บป่วยที่รุนแรงขึ้น

หากเป็นภาวะฉุกเฉิน สามารถโทร **1669** เพื่อขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ฉุกเฉิน

# Checklist สำหรับผู้ดูแลผู้ป่วยติดเตียงในแต่ละวัน
ก่อนจบวัน ลองเช็กง่าย ๆ ว่า

☐ ผู้ป่วยได้รับอาหารและน้ำอย่างเหมาะสม
☐ ไม่มีอาการสำลักขณะรับประทานอาหาร
☐ ได้เปลี่ยนหรือปรับท่าอย่างเหมาะสม
☐ ตรวจผิวหนังบริเวณเสี่ยงต่อแผลกดทับแล้ว
☐ ผิวหนังสะอาดและไม่อับชื้น
☐ ขับถ่ายเป็นปกติหรือไม่มีความผิดปกติที่ต้องติดตาม
☐ ได้ขยับร่างกายตามความสามารถ
☐ ห้องและบริเวณรอบเตียงปลอดภัย
☐ ได้พูดคุยและดูแลด้านจิตใจ
☐ ผู้ดูแลเองได้พักผ่อนและดูแลสุขภาพของตนเอง

สรุป
**การดูแลผู้ป่วยติดเตียงที่บ้านอย่างปลอดภัย ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากสิ่งที่ซับซ้อน**
แต่เริ่มจากการดูแลพื้นฐานอย่างสม่ำเสมอ ได้แก่
**เปลี่ยนท่า → ดูแลผิวหนัง → รักษาความสะอาด → ป้องกันการสำลัก → ดูแลอาหารและน้ำ → สังเกตการขับถ่าย → กระตุ้นการเคลื่อนไหว → จัดบ้านให้ปลอดภัย → ดูแลจิตใจ**

เมื่อผู้ดูแลสามารถสังเกตความเปลี่ยนแปลงของผู้ป่วยได้เร็ว ก็จะช่วยให้สามารถขอความช่วยเหลือได้ทันท่วงทีเมื่อเกิดปัญหา

DoolaD ดูแลดี เพราะการดูแลที่ดีไม่ได้ดูแลแค่ผู้ป่วย แต่ดูแลคนที่อยู่ข้าง ๆ ผู้ป่วยด้วย

**หมายเหตุ:** บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อการดูแลเบื้องต้น ไม่สามารถทดแทนการตรวจและคำแนะนำเฉพาะบุคคลจากแพทย์ พยาบาล นักกายภาพบำบัด หรือนักวิชาชีพด้านสุขภาพได้